گنبد سلطانیه؛ شاهکار معماری ایلخانی و رازهای ناگفته پایتخت تاریخی ایران

پژوهشگر: زهره علیزاده

به گزارش پایگاه خبری ریشه ها: گنبد سلطانیه یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی ایران و جهان اسلام است که در استان زنجان قرار دارد و به‌عنوان بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان شناخته می‌شود. این بنای باشکوه نه‌تنها نمادی از شکوه معماری دوره ایلخانی است، بلکه روایت‌گر بخشی مهم از تاریخ سیاسی، مذهبی و فرهنگی ایران به شمار می‌رود. در این مقاله جامع، به بررسی تاریخچه، معماری، بخش‌های مختلف و رازهای گنبد سلطانیه می‌پردازیم.

گنبد سلطانیه؛ تختگاه ایران در دوره ایلخانی

پس از حمله چنگیزخان مغول به ایران، نوه او هلاکوخان در سال ۶۵۱ هجری قمری به ایران لشکر کشید و حکومت ایلخانان را بنیان گذاشت. این سلسله نزدیک به ۷۹ سال بر ایران حکومت کرد و در این مدت ۹ پادشاه از نسل چنگیزخان بر کشور فرمان راندند.

در این دوره، شهرهای مختلفی به‌عنوان پایتخت یا مراکز حکومتی مورد استفاده قرار گرفتند. پس از تبریز و مراغه، منطقه‌ای سرسبز و وسیع در زنجان مورد توجه ایلخانان قرار گرفت؛ جایی که بعدها به شهر سلطانیه تبدیل شد.

سلطانیه پیشینه‌ای بسیار کهن دارد و آثار سکونت در آن به هزاره پنجم پیش از میلاد بازمی‌گردد. این منطقه پیش از ورود مغولان «شاهرویه» نام داشت و در دوره ایلخانی به «قنقور اولانگ» معروف شد.

در زمان ارغون‌خان، به دلیل وجود چمنزارهای گسترده، دستور ساخت شهری در این منطقه صادر شد. اما اوج شکوفایی سلطانیه در زمان سلطان محمد خدابنده (الجایتو) رقم خورد؛ پادشاهی که این شهر را گسترش داد، آن را به پایتخت تبدیل کرد و نام «سلطانیه» را برای آن برگزید.

در این شهر بناهای عظیمی از جمله:

•مساجد

•مدارس

•بازارها

•حمام‌ها

•کاخ‌ها

•بیمارستان‌ها

•و آرامگاه‌ها

ساخته شد که نشان‌دهنده عظمت این پایتخت تاریخی است. با این حال، پس از پایان دوره ایلخانی، سلطانیه به‌تدریج رو به افول رفت و بسیاری از آثار آن از بین رفت.

گنبد سلطانیه؛ شاهکار معماری اسلامی

گنبد سلطانیه که به دستور الجایتو ساخته شد، یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های معماری اسلامی در جهان است. این بنا با ارتفاعی حدود ۴۸ متر و گنبدی دوپوسته، از نظر مهندسی و زیبایی‌شناسی در زمان خود بی‌نظیر بوده است.

ویژگی‌های مهم معماری بنای گنبد سلطانیه :

👈 استفاده از آجر به‌عنوان مصالح اصلی.

👈 تزئینات کاشی‌کاری به رنگ‌های فیروزه‌ای و لاجوردی.

👈 کتیبه‌های قرآنی با خطوط کوفی و ثلث.

👈 ساختار دوپوسته گنبد که بعدها الهام‌بخش معماری‌های دیگر شد.

گنبد سلطانیه در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده و یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری ایران محسوب می‌شود.

سردابه گنبد سلطانیه؛ راز دفن سلطان محمد خدابنده

یکی از بخش‌های اسرارآمیز گنبد سلطانیه، سردابه آن است که در ضلع جنوبی بنا و زیر تربت‌خانه قرار دارد.

در گذشته، پادشاهان مغول پیرو آیین شمنیسم بودند و رسم داشتند که در مکانی مخفی و دور از دید دفن شوند. اما با اسلام آوردن سلاطین مغول، شیوه تدفین آن‌ها نیز تغییر کرد.

سلطان محمد خدابنده پس از مرگ در سال ۷۱۶ هجری قمری (۱۳۱۶ میلادی)، طبق گفته مورخان، در همین سردابه دفن شد. با این حال، در کاوش‌های باستان‌شناسی، اثری قطعی از قبر او یافت نشده است.

فرضیه‌های مطرح درباره محل دفن سلطان در گنبد سلطانیه:

1.تغییر مذهب به تشیع: سلطان در سال ۷۰۹ هجری قمری شیعه شد و قصد داشت پیکر امام علی (ع) را به سلطانیه منتقل کند، اما با مخالفت علما منصرف شد.

2.آشوب‌های پس از ایلخانان: پس از مرگ ابوسعید و حمله تیمور، شهر دچار تخریب شد و احتمال دارد محل دفن نیز آسیب دیده یا جابه‌جا شده باشد.

این ابهام، سردابه سلطانیه را به یکی از رازآلودترین بخش‌های این مجموعه تاریخی تبدیل کرده است.

تربت‌خانه گنبد سلطانیه؛ جلوه‌ای از هنر و مذهب

در ضلع جنوبی گنبد سلطانیه و در جهت قبله، بنایی به نام تربت‌خانه قرار دارد که هم‌زمان با ساخت گنبد ساخته شده است.

ویژگی‌های معماری و تزئینات:

تزئینات این بخش به دو دوره تقسیم می‌شود:

•دوره اول: آجرکاری‌های مهری و پیش‌بر

•دوره دوم: کتیبه‌های قرآنی با گچ و خط کوفی مشجر

از جمله کتیبه‌های موجود:

•«الملک لله»

•«سبحان الله»

•«الحمد لله»

این فضا با گچبری‌ها و کاشی‌کاری‌هایی در رنگ‌های سفید، لاجوردی و فیروزه‌ای تزئین شده و جلوه‌ای بی‌نظیر از هنر اسلامی را به نمایش می‌گذارد.

علت نام‌گذاری تربت خانه گنبد سلطانیه

پس از گرایش سلطان محمد خدابنده به مذهب شیعه، او تصمیم داشت پیکر امام علی (ع) را به این مکان منتقل کند، اما به دلیل مخالفت علما این اقدام انجام نشد. از این‌رو این فضا «تربت‌خانه» نام گرفت.

در دوره‌های بعد، این مکان به‌عنوان نمازخانه مورد استفاده قرار گرفت و در سال ۱۳۸۰ به‌طور کامل مرمت شد. امروزه تربت‌خانه به‌عنوان فضایی فرهنگی و آموزشی برای بازدیدکنندگان استفاده می‌شود.

اهمیت تاریخی و گردشگری گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه سندی زنده از:

•تحولات مذهبی در دوره ایلخانی

•پیشرفت‌های معماری و مهندسی

•و شکوه یک پایتخت فراموش‌شده

است.

این اثر با ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو، جایگاهی جهانی یافته و هر ساله گردشگران بسیاری از داخل و خارج کشور برای بازدید از آن به زنجان سفر می‌کنند.

جمع‌بندی

گنبد سلطانیه یکی از ارزشمندترین میراث‌های تاریخی ایران است که ترکیبی از هنر، تاریخ، مذهب و معماری را در خود جای داده است. از شکوه پایتخت ایلخانی گرفته تا رازهای سردابه و زیبایی‌های تربت‌خانه، این مجموعه همچنان یکی از جذاب‌ترین مقاصد گردشگری و پژوهشی ایران محسوب می‌شود.

اگر به تاریخ ایران و معماری اسلامی علاقه‌مند هستید، بازدید از سلطانیه تجربه‌ای فراموش‌نشدنی خواهد بود؛ جایی که گذشته باشکوه ایران هنوز در دل آجرها و کاشی‌های فیروزه‌ای آن زنده است.

کلمات کلیدی: گنبد سلطانیه، سلطانیه زنجان، تاریخ ایلخانان، سلطان محمد خدابنده، الجایتو، معماری اسلامی ایران، بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان، جاذبه‌های گردشگری زنجان، تربت‌خانه، سردابه سلطانیه