مکانیسم ماشه چیست ؛ و چرا محل اختلاف است!

مکانیسم ماشه؛ ابزاری در ساختار توافق برجام

مکانیسم ماشه یا «سازوکار بازگشت خودکار تحریم‌ها»، یکی از مفاد مهم و بحث‌برانگیز در توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ (برجام) میان جمهوری اسلامی ایران و گروه ۱+۵ بود. این سازوکار با هدف تضمین پایبندی طرفین به تعهداتشان در برجام طراحی شد، اما در سال‌های اخیر به یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز در فضای بین‌الملل تبدیل شده است.

تعریف مکانیسم ماشه

مکانیسم ماشه، نامی است که رسانه‌ها به بندهایی از قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل داده‌اند. بر اساس این بندها، اگر یکی از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل که در توافق برجام حضور دارند (شامل آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا)، ادعا کند که ایران تعهداتش را نقض کرده است، می‌تواند روندی را آغاز کند که در نهایت منجر به بازگشت خودکار تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران می‌شود، بدون نیاز به رأی‌گیری جدید.

سازوکار اجرای مکانیسم ماشه چگونه است؟

۱. یکی از کشورهای عضو توافق برجام، ادعای «عدم پایبندی اساسی» ایران را به کمیسیون مشترک برجام ارائه می‌دهد.

۲. این کمیسیون ظرف ۱۵ روز بررسی‌هایی انجام می‌دهد.

۳. اگر اختلاف حل نشود، موضوع به وزرای خارجه طرف‌های توافق ارجاع داده می‌شود.

۴. همزمان، امکان ارجاع به یک هیأت مشورتی و نهایتاً بازگشت موضوع به شورای امنیت وجود دارد.

۵. در صورتی که کشور شاکی اعلام کند موضوع حل نشده است، می‌تواند موضوع را به شورای امنیت ببرد و با ثبت یک پیش‌نویس برای تمدید لغو تحریم‌ها، عملاً روند بازگشت تحریم‌ها را آغاز کند.

ویژگی کلیدی مکانیسم ماشه آن است که اگر شورای امنیت ظرف ۳۰ روز پیش‌نویس تمدید لغو تحریم‌ها را تصویب نکند، تحریم‌های سابق سازمان ملل به‌طور خودکار بازمی‌گردند. این فرآیند را به همین علت «ماشه» می‌نامند؛ زیرا تنها با فعال شدن آن، نتایج نهایی به‌صورت اتوماتیک اجرایی می‌شوند.

آمریکا و مکانیسم ماشه؛ جدل‌های حقوقی

پس از خروج ایالات متحده آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷، دولت آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در سال ۱۳۹۹ تلاش کرد که از مکانیزم ماشه برای بازگرداندن تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران استفاده کند. این اقدام با واکنش منفی بسیاری از اعضای شورای امنیت روبه‌رو شد، چرا که آمریکا دیگر عضو برجام به‌شمار نمی‌رفت.

جمهوری اسلامی ایران نیز با استناد به مفاد برجام و قطعنامه ۲۲۳۱، تأکید داشت که کشوری که از توافق خارج شده است، نمی‌تواند از حقوق و سازوکارهای مندرج در آن بهره‌مند شود. این موضع مورد حمایت چین، روسیه و بسیاری از کشورهای اروپایی قرار گرفت و در عمل، تلاش آمریکا برای فعال‌سازی مکانیسم ماشه در آن مقطع، از منظر حقوقی و سیاسی با چالش مواجه شد.

پیامدهای احتمالی فعال‌سازی مکانیسم ماشه

بازگشت تحریم‌های بین‌المللی از طریق مکانیسم ماشه می‌تواند شامل:

•بازگشت تحریم‌های تسلیحاتی سازمان ملل

•ممنوعیت صادرات و واردات برخی کالاهای حساس به ایران

•محدودیت در فعالیت‌های بانکی و مالی در سطح بین‌المللی

•فشار مضاعف بر شرکت‌ها و کشورهایی که با ایران همکاری می‌کنند

از همین رو، فعال‌سازی این سازوکار از سوی هر کشوری، می‌تواند تبعات سیاسی و اقتصادی قابل توجهی داشته باشد و بر فضای گفت‌وگوهای دیپلماتیک نیز تأثیرگذار باشد.

جمع‌بندی توضیح مکانیسم ماشه

مکانیسم ماشه به‌عنوان یکی از سازوکارهای مندرج در توافق هسته‌ای برجام، همواره موضوعی حساس در تعاملات دیپلماتیک ایران با قدرت‌های جهانی بوده است. با وجود چالش‌های حقوقی و سیاسی، آینده این سازوکار تا حد زیادی به رفتار طرف‌های توافق و فضای بین‌المللی بستگی دارد. جمهوری اسلامی ایران بارها تأکید کرده است که پایبندی کامل به تعهدات برجامی، منوط به اجرای متقابل و واقعی تعهدات از سوی دیگر طرف‌ها خواهد بود.