ازدواج در میان ترکمن ها
نویسندگان : خدیجه امامی؛ دانشجوی دکترای جامعه شناسی | زلیخا قرنجیک ؛ کارشناس ارشد پژوهشکده مردم شناسی

مترادف کلمه ازدواج در زبان ترکمنی کلمه اویلنمک (اوی: خانه، لنمک: صاحبخانه شدن) است که در آن، ازدواج، مترادف با اساس و بنیاد تشکیل خانواده در جامعه ترکمن میباشد. در جوامع عشیرهای و سنتی نیاز به نیروی انسانی تولیدگر، قدرتبخشی به سازمان ایلی و حفظ نظام خویشاوندی، نوع ازدواج، فاصله مکانی ازدواج و حتی میزان مهریه را تعیین میکند. ازدواج در گروه قومی ترکمن متشکل از یک ترکیب فرهنگی (مذهب و عرف) است که تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی تنظیم وکنترل میشود. بیشتر ترکمنها در قسمت شمال شرقی ایران، در استان گلستان سکونت دارند. آنان سنی مذهب و تابع فقه حنفی هستند. در میان ترکمنها مراسم ازدواج مراحلی دارد که در این نوشتار آورده میشود.
انتخاب همسر در ازدواج ترکمن ها
در بسیاری موارد انتخاب همسر در داخل گروهی کمابیش محدود (گروههای منفرد) صورت میگیرد که از راه تعلق اجتماعی، مذهبی و جغرافیایی گرد هم آمدهاند. امکانات ازدواج به حجم و بزرگی این گروهها بستگی دارد و اخیراً در بسیاری موارد محدود و مراحل ازدواج مختصر شده است.
در گذشته قواعد درونهمسری مقرر میداشت که شخص در داخل گروه معینی ازدواج کند.
ازدواج نهتنها یکی ازمهمترین رویدادهای زندگی هر فرد ایلیاتی بهشمار میآید، بلکه باعث برقراری روابط و پیوستگی بین افراد وگروهها نیز میگردد. از اینرو، اولین قدم درامر ازدواج، جلب بستگان عروس و داماد است. چنین امری ایجاب میکند که طرفین به گفتوگو و تبادل نظر بپردازند.
نشان کردن «آداماق» در رسوم ازدواج ترکمن ها
درگذشته مرسوم بود زمان تولد نوزاد دختر، خانواده دیگری او را برای فرزند پسرشان بهوسیله نشانی مانند: آلاجایوپ (نخ سیاهو سفید تابیده شده) یا دو عدد سکه دو ریالی نقره، نشان میکردند، تا اینکه دختر به سن 10 الی 12سالگی میرسید. برای دختر نشانشده خواستگار نمیآمد. بعد ازگذشت این مدت، در ازدواج ترکمن ها ،خانواده پسر برای تعیین روز عروسی به نزد خانواده دختر میرفتند. امروزه این رسم وجود ندارد، پسران و دختران، همسر آیندهشان را خود انتخاب میکنند.

خواستگاری «قودالیق»
امروزه در مراسم ازدواج ترکمن ها زمانیکه دختر و پسر همدیگر را میپسندند، در صورت موافقت خانوادهها، چند نفر از زنان مورد احترام فامیل روزی را تعیین کرده و برای خواستگاری دختر به منزل او رفته و میگویند: برای فامیل شدن آمدیم. خانواده دختر نیز جواب میگویند: بعد از چند روز جوابتان را میدهیم. در صورت گرفتن جواب مثبت، روزی را برای شیرینیخوران تعیین میکنند.
- مهران غفوریان در کنار آتشنشانان پایتخت۳ فروردین ۱۴۰۵

شیرینیخوران «شیرینی گچرمه»
در روز تعیین شده، زنان خانواده داماد، که از قبل برای این روز دعوت شدهاند، هرکدام هدایایی از قبیل پارچه پیراهنی(کوینک لگ)، روسری(یالق)، برای عروس میبرند.
در منزل عروس، ابتدا از آنان با چای و شیرینی و بعد از آن با غذای محلی بهنام «چکدرمه» پذیرایی میکنند.
بعد از صرف غذا مادر داماد از مادر عروس اجازه میگیرد تا هدایای خود را به عروس تقدیم کند. بعد از گرفتن اجازه، زنان همگی نزد عروس رفته و هدایای خود را داده و بر روی سرش مقداری اسکناس میپاشند. خانواده عروس داخل مقداری پارچه که به آن ساچاق میگویند مقداری شیرینی و پارچه پیراهنی گذاشته و به آنان پس میدهند. امروزه، روزی را نیز برای بردن کادو برای داماد در نظر میگیرند و زنان فامیل داماد، هدایایی از قبیل پیراهن مردانه، پارچه شلواری، ادکلن و … برایش هدیه میبرند. برخی در این روز حلقه نامزدی برای داماد میبرند و بر روی سر داماد پول میپاشند.
فامیل شدن «قودابولما» و تعیین مهریه «مال کسشمه»
درگذشته زمانیکه دختر نشان شده به سن 12 سالگی می رسید، تعدادی از افراد مسن و ریشسفید که به آنان «یاشولی» گویند بهعنوان نمایندگان پدر داماد جهت تعیین مهریه و زمان عروسی به منزل دختر میرفتند. خانواده دختر جهت پذیرایی از آنان، گوسفند کشته و یک دیگ غذای محلی بهنام چکدرمه میپختند.
ابتدا از یاشولیها با چای، نان سنتی، تشب (مخلوط شیره هندوانه و روغن زردحیوانی)، اریگ (زردآلوی خشک)، اوزوم (کشمش) پذیرایی میکردند. قبل از پذیرایی با برنج، یاشولیها سر صحبت را باز کرده و میگفتند: ما آمدهایم فامیل شویم، میخواهیم مبلغ مهریه و روز عروسی را تعیین کنیم و مهریه دختر معمولا برحسب مال تعیین می شد.
منظور از مال یک حیوان اهلی بزرگ مانند شتر، اسب یا گاو است. همچنین 10 راس گوسفند یا بز جایگزین یک مال است. علاوهبر 10 مال پرداختی به پدر عروس، یک مال اضافی دیگر به نام پول اندرونی «ایچر پول»، به مادر عروس داده می شود.
مبلغ مهریه 52سال پیش در این روستا، اگر دو خانواده فامیل بودند، برابر با 7مال و مبلغ دویست تومان به عنوان ایچرپول به مادر عروس تعلق می گرفت. اما اگر دختر از طایفه دیگر باشد مبلغ مهریه بیشتر و معمولا 10مال و مبلغ 400تومان پول بوده است.
امروزه نیز همانند گذشته ریش سفیدان در روز تعیین شده به منزل پدر عروس رفته و بر سر میزان مهریه بحث و گفتوگو می کنند. امروزه مبلغ مهریه بر اساس پول و در بین فامیل مبلغ آن کمتر است. درخصوص مبلغ ایچرپول، اگر داماد غریبه باشد در همین جلسه آن را که معمولا 20 تا 50 هزارتومان است مشخص می کنند. اما اگر فامیل باشند، زنان دو طرف خودشان آن را حل و فصل میکنند. مبلغ مهریه امروزه در بین فامیل معادل یک میلیونو ششصد هزارتومان است و اگر غریبه باشد، مبلغ تقریبا دو میلیون تومان است. همچنین مبلغ موارد دیگری مانند: «کجاوه» (رسم است که برادر کوچک یا برادرزاده یا خواهرزاده عروس جلوی ماشین ایستاده و از آنان مبلغ تعیین شده را درخواست میکند.)، جهیزیه یا «سپ»، (رسم است عمه یا خاله های عروس، روی جهاز عروس نشسته و مقدار پول تعیین شده را طلب می کنند.)، چند عدد روسری یا معادل مبلغ تعیین شده آن را خانواده داماد در روز عروسی به همراه خود می آورند.
تعیین روز عروسی درگذشته بر اساس روزهای سعد و نحس طبق باورهای رایج انجام می گرفت. عروسیها هرگز در طی ماههای «صاپرآی» و «بوشآی» یا همان ماههای دوم و یازدهم از تقویم اسلامی و نیز ماه رمضان «آراثآی» برگزار نمی شوند.
به طور معمول چون اکثر آنان کشاورز هستند، عروسیها بیشتر بعد از برداشت محصول و در روزهای تعطیل عمومی برگزار می شوند تا شرایط کارمندان و محصلین در نظر گرفته شود.

بله برون «دوزدادیشما (اطعام نمک)»
در ترکمن ها دوزدادیشما یعنی نان و نمک یکدیگر را خوردن، یعنی نمک گیر یکدیگر شدن که نشان دارد از حرمت نان و نمک در نزد ترکمنها. زنان خویشاوند داماد، نان شیرینی مخصوصی تهیه می کنند که «اکمک» نامیده می شود و به همراه خود به دیدار خانواده عروس که جهت پذیرایی از خانواده داماد جمع شده اند، می روند.
مادر داماد پس از رسیدن به خانه عروس، اکمکها را به مادرعروس می دهد و مادر عروس آنها را به صورت جفت بین حاضرین تقسیم می کند. همگی از آن می خورند. این عمل اطعام دوجانبه نمک را نشان می دهد. مادر داماد گردنبندی از طلا که «آلاجایوپ» نامیده می شود را به مادر عروس می دهد تا به گردن عروس بیاویزد. این گردنبند از دو رشته نخ تابیده سیاه و سفید درست شده و چند سکه نیز بدان آویزان بوده است. در انتهای مراسم مادر عروس مقداری از اکمکها را به مادر داماد می دهد.
امروزه این مراسم چند روز قبل از عروسی و یا همزمان با روز عروسی برگزار می شود. برای این روز خانواده داماد تدارک لازم را از قبل دیده و برای عروس طلا و جواهر می خرند بدین صورت که عروس و چند نفر از نزدیکان او به همراه داماد و خانوادهاش به بازار رفته و به اندازه توانایی مالیشان طلا و جواهرات میخرند. برخی نیز قبل از انتخاب دختر برای پسرشان آلاجایوپ را تهیه میکنند.

شب عروسی «تویگیجه»
شب عروسی و در برخی موارد شب روز عروسی، پس از آوردن عروس، خانواده داماد مراسم جشنی برگزار میکنند و برای آن داماد با چاپ کارت دوستان و آشنایان را دعوت می کند. این مراسم از عصر شروع می شود. مهمانان با هدایا و شیرینی سنتی برای عرض تبریک به منزل پدر داماد می آیند. در این شب غذا میپزند و ازمیهمانان پذیرایی می کنند. در این شب داماد لباس دامادی پوشیده و به همراه دوستانش نزد مادر و زنان فامیل می آید. زنان فامیل عروس نیز در این مراسم شرکت می کنند. ابتدا مادر داماد به گردن داماد گردنبندی از اسکناس می اندازد و سپس بقیه زنان فامیل نیز به ترتیب نزدیکی به داماد، همین کار را انجام می دهند و با داماد عکس و فیلم می گیرند.
سپس داماد به مکان برگزاری مجلس که مهمانان مرد هستند، داماد به همراه ساقدوشان خود که از دوستانش هستند، در محلی که تزیین شده و به آن جایگاه می گویند نشسته و از مهمانان استقبال کرده و با آنان عکس می گیرد. میهمانان با شام که معمولا پلو با گوشت یا مرغ است، پذیرایی می شوند. در قسمت مردانه، میزی قرار می دهند و چند نفر از مردان مو رد اعتماد خانواده داماد پشت آن نشسته و مشغول جمع کردن هدایای نقدی مهمانان مرد می شوند. مبالغ اهدایی را در دفتری نوشته و بعد از دریافت مبلغ از هر یک از میهمانان، دستمال پارچه ای به عنوان تبرک به آنها می دهند. برخی از خانواده ها در این شب از بخشیها دعوت کرده و بخشیها در قسمتی از حیاط مشغول اجرای موسیقی می شوند و تا پاسی از شب آواز ترکمنی می خوانند.














